Co najsilniej determinuje przemoc w populacji ogólnej, a następnie z rozróżnieniem na płeć
I. Co najsilniej wpływa na zaistnienie przemocy – w całej populacji
Wieloletnie badania nad przemocą są w tej kwestii wyjątkowo zgodne. Przemoc nie jest skutkiem „złego charakteru”, wybuchowych emocji ani chwilowej słabości. Najczęściej pojawia się wtedy, gdy dochodzi do konkretnej konfiguracji czynników, z których kilka ma szczególnie silną moc predykcyjną. To nie pojedynczy impuls, lecz układ wzorców, przekonań i okoliczności decyduje o jej zaistnieniu.
1️⃣ Wzorzec kontroli i władzy (najsilniejszy czynnik)
Najlepszym i najsilniejszym predyktorem przemocy — zwłaszcza tej chronicznej, powtarzalnej i eskalującej w czasie — jest połączenie dążenia do kontroli nad inną osobą z przekonaniem, że ma się do tej kontroli prawo. W praktyce oznacza to nie tylko jawne akty agresji, ale również systematyczne zachowania takie jak kontrolowanie decyzji, kontaktów, pieniędzy czy codziennych wyborów drugiej osoby. Obejmuje to także nadzorowanie jej zachowań, ograniczanie autonomii oraz stosowanie różnych form „karania” za nieposłuszeństwo — ciszą, groźbami, presją psychiczną lub przemocą fizyczną.
Kluczowe jest to, że same emocje, takie jak złość czy zazdrość, nie wyjaśniają przemocy, jeśli nie towarzyszy im potrzeba dominacji. Emocje mogą być intensywne, ale bez przekonania o prawie do władzy nad drugim człowiekiem przemoc zazwyczaj się nie pojawia.
2️⃣ Przemoc jako „dozwolona strategia” (normy i przekonania)
Drugim niezwykle silnym czynnikiem są przekonania i normy, które czynią przemoc „akceptowalną” w określonych okolicznościach. Należą do nich myśli w rodzaju: „czasem trzeba użyć siły”, „to było sprowokowane”, „w domu nikt nie powinien się wtrącać” czy „on albo ona ma prawo wymagać posłuszeństwa”. Co istotne, nie muszą to być poglądy wypowiadane wprost. Bardzo często są one nieuświadomione, wyniesione z domu rodzinnego lub środowiska, w którym przemoc była normalizowana.
Przemoc nie pojawia się tam, gdzie istnieje wyraźna, wewnętrzna granica: „tego nie wolno, niezależnie od okoliczności”. Gdy ta granica jest osłabiona lub nieobecna, przemoc staje się jedną z możliwych strategii działania.
3️⃣ Doświadczenie przemocy w dzieciństwie
Jednym z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka jest doświadczanie przemocy w dzieciństwie albo bycie jej świadkiem w relacji między dorosłymi. Obejmuje to zarówno bezpośrednie bycie ofiarą, jak i obserwowanie przemocy w domu rodzinnym. Nie oznacza to, że taka osoba „musi” zostać sprawcą, ale statystycznie zwiększa to tolerancję na przemoc, normalizuje ją jako sposób reagowania oraz osłabia wewnętrzne granice dotyczące tego, „czego nie robi się innym ludziom”.
To ważne: jest to czynnik ryzyka, a nie wyrok. Wielu ludzi z taką historią nigdy nie stosuje przemocy, ale w skali populacyjnej zależność ta jest bardzo wyraźna.
4️⃣ Alkohol i substancje (czynnik wzmacniający, nie pierwotny)
Alkohol i inne substancje psychoaktywne bardzo często współwystępują z przemocą. Obniżają kontrolę impulsów, nasilają agresję i ułatwiają przekraczanie granic, które w innych warunkach mogłyby zostać zachowane. Jednocześnie kluczowe jest zrozumienie, że alkohol nie tworzy przemocy sam z siebie. On ją „uruchamia” lub intensyfikuje wtedy, gdy wzorzec przemocy już istnieje.
Dlatego nie wszyscy pijący stosują przemoc, ale wśród sprawców przemocy alkohol pojawia się wyjątkowo często jako czynnik towarzyszący.
5️⃣ Stres, kryzys i utrata kontroli życiowej (czynnik katalityczny)
Bezrobocie, długi, choroba, rozstanie, utrata statusu społecznego lub zawodowego to sytuacje, które zwiększają frustrację i obniżają poczucie kontroli nad własnym życiem. W takich momentach u części osób uruchamia się potrzeba „odzyskania władzy” — bardzo często kosztem najbliższych. Same w sobie te czynniki nie powodują przemocy, ale działają jak zapalnik, który może uruchomić już istniejące wzorce.
II. Co determinuje przemoc – z rozróżnieniem na płeć
W tym miejscu konieczna jest precyzja. Różnice między kobietami a mężczyznami nie leżą w „odmiennej psychice”, lecz w kontekście społecznym, wzorcach relacyjnych i konsekwencjach przemocy.
🔵 Mężczyźni jako sprawcy – co najsilniej zwiększa ryzyko
U mężczyzn najczęściej powtarzającymi się predyktorami są: wzorzec kontroli i dominacji w relacji, normy męskości oparte na władzy, sile i podporządkowaniu innych, nasilona zazdrość połączona z lękiem przed utratą partnerki, częstsze współwystępowanie alkoholu oraz historia przemocy w domu rodzinnym. Charakterystyczne jest to, że przemoc częściej ma charakter systemowy i długotrwały, częściej eskaluje fizycznie i częściej wiąże się z kontrolą ekonomiczną oraz izolowaniem partnerki od otoczenia.
Kluczowe jest to, że u mężczyzn przemoc częściej pełni funkcję utrzymania lub odzyskania władzy w relacji.
🟣 Kobiety jako sprawczynie – co najsilniej zwiększa ryzyko
W przypadku kobiet najczęściej wskazywane predyktory to doświadczanie przemocy — obecnie lub w przeszłości, przemoc o charakterze sytuacyjnym i konfliktowym, silna dysregulacja emocjonalna, brak bezpiecznych strategii radzenia sobie oraz przeciążenie rolami i stresem. Charakterystyczne jest to, że przemoc częściej ma charakter reaktywny, a nie kontrolujący, częściej przyjmuje formę psychiczną niż fizyczną, rzadziej jest systemowa i długofalowa oraz rzadziej prowadzi do izolowania partnera.
U kobiet przemoc częściej jest reakcją na zagrożenie, chaos lub przeciążenie, a nie narzędziem dominacji.
III. Co nie determinuje przemocy
Przemocy nie determinują: inteligencja, wykształcenie, hobby i zainteresowania, temperament sam w sobie ani „silne emocje”, jeśli nie towarzyszy im wzorzec kontroli. Przemoc nie jest problemem emocji, lecz problemem władzy, norm i granic.
IV. podsumowanie
Przemoc pojawia się tam, gdzie ktoś uznaje, że ma prawo kontrolować drugą osobę, a okoliczności takie jak alkohol, stres czy konflikt zdejmują wewnętrzne hamulce. Z tą różnicą, że u mężczyzn częściej jest to przemoc jako narzędzie władzy, a u kobiet częściej przemoc jako reakcja sytuacyjna.