1) Co łączy sprawców przemocy (poza samą przemocą) – obraz całościowy, refleksja
Najbardziej spójny i powtarzalny wniosek płynący z badań nad przemocą jest taki, że sprawstwo rzadko wynika z jednej cechy czy jednego czynnika. Zdecydowanie częściej jest efektem kombinacji kilku elementów, które działają jednocześnie na różnych poziomach: indywidualnym, relacyjnym, środowiskowym i normatywnym. Przemoc pojawia się tam, gdzie te czynniki się na siebie nakładają i wzajemnie wzmacniają.
A. Konflikt relacyjny, zazdrość i kryzysy w związku
Jednym z najbardziej powtarzalnych podobieństw między sprawcami przemocy w relacjach partnerskich są chroniczne konflikty, nasilona zazdrość, poczucie zagrożenia relacji, napięcie emocjonalne oraz sytuacje rozstania lub separacji. Badania pokazują, że to właśnie okresy kryzysowe w relacjach intymnych bardzo często poprzedzają eskalację przemocy. Przemoc bywa wtedy narzędziem „odzyskiwania kontroli” lub rozładowywania frustracji, a nie jednorazowym impulsem.
B. Wzorzec dominacji i kontroli w relacji
Kolejnym wspólnym mianownikiem, szczególnie w przemocy partnerskiej, jest dążenie do dominacji i kontroli nad drugą osobą. Może ono przyjmować różne formy: decydowanie za partnera, ograniczanie kontaktów, kontrolowanie zachowań, finansów, emocji czy sposobu myślenia. W wielu analizach to właśnie kontrola, a nie sam wybuch agresji, okazuje się centralnym mechanizmem przemocy. Przemoc nie jest tu celem samym w sobie, lecz środkiem do utrzymania przewagi w relacji.
C. Przemoc w historii życia – doświadczenie lub świadkowanie w dzieciństwie
Bardzo silnym i konsekwentnie potwierdzanym czynnikiem jest doświadczenie przemocy w dzieciństwie albo dorastanie w domu, w którym przemoc była obecna między dorosłymi. Osoby, które w młodym wieku obserwowały takie wzorce lub same były krzywdzone, znacznie częściej powielają je w dorosłych relacjach. Nie oznacza to nieuchronności, ale statystycznie zwiększa ryzyko uznania przemocy za „normalny” sposób reagowania.
D. Alkohol i inne substancje – silny korelat, nie przyczyna sama w sobie
W wielu analizach przemocy domowej i partnerskiej bardzo wyraźnie pojawia się współwystępowanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych. W danych rejestrowych znacząca część interwencji dotyczy sytuacji, w których sprawca był pod ich wpływem. Badania podkreślają jednak, że substancje nie są samą przyczyną przemocy, lecz czynnikiem, który obniża kontrolę impulsów, nasila agresję i ułatwia przekraczanie granic, które w innych warunkach mogłyby nie zostać naruszone.
E. Postawy i normy społeczne – przyzwolenie na przemoc i nierówność
Sprawców przemocy często łączą także przekonania i normy, które wprost lub pośrednio usprawiedliwiają agresję. Należą do nich m.in. akceptacja nierówności w relacjach, przekonanie o „prawie do kontroli”, bagatelizowanie przemocy lub traktowanie jej jako „metody wychowawczej” czy „sposobu rozwiązywania konfliktów”. W środowiskach, gdzie reakcja otoczenia jest słaba, a przemoc bywa przemilczana, ryzyko jej utrwalania znacząco rośnie.
F. Cechy antyspołeczne i niski poziom empatii (szczególnie przy przemocy seksualnej)
W części przypadków, zwłaszcza dotyczących przemocy seksualnej, badania wskazują na częstsze występowanie takich cech jak niska empatia, brak troski o konsekwencje dla innych, wrogość, impulsywność, sztywne przekonania dotyczące ról płciowych czy skłonność do instrumentalnego traktowania ludzi. U niewielkiej grupy sprawców pojawiają się także cechy antyspołeczne, które dodatkowo zwiększają ryzyko powtarzalnych zachowań przemocowych.
Wniosek całościowy:
Najczęściej wspólny dla sprawców przemocy jest zestaw czynników, a nie pojedyncza cecha:
konflikt i kryzysy relacji,
wzorzec kontroli i dominacji,
doświadczenie przemocy w dzieciństwie,
współwystępowanie alkoholu lub substancji,
normy usprawiedliwiające przemoc,
u części sprawców – niska empatia i cechy antyspołeczne (szczególnie przy przemocy seksualnej).
2) Te same podobieństwa, ale z rozróżnieniem płci – co da się powiedzieć uczciwie
A. Kto częściej jest sprawcą – obraz z danych rejestrowych
Dane rejestrowe z interwencji w sprawach przemocy domowej pokazują wyraźną przewagę mężczyzn jako identyfikowanych sprawców w porównaniu do kobiet. Trzeba jednak pamiętać, że są to dane dotyczące przypadków, które trafiły do systemu, a nie pełen obraz zjawiska, które w dużej części pozostaje niezgłoszone. Nie należy jednak tracić z pola widzenia tego, kogo sami mężczyźni wskazują jako sprawców przemocy, której ofiarami padli – w większości są to: koledzy, przełożeni, ojcowie, nieznani mężczyźni – rzadziej kobiety (tu najczęściej partnerki lub matki)
B. Alkohol i substancje – różnice płci w częstości występowania
W tych samych danych wyraźnie widać, że sprawcy będący pod wpływem alkoholu to zdecydowanie częściej mężczyźni niż kobiety. Nie wynika to z „odmiennej natury” przemocy, lecz z faktu, że mężczyźni dominują liczebnie w grupie sprawców przemocy rejestrowanej przez instytucje.
C. Przemoc seksualna w relacji – różnice płci
Analizy dotyczące przemocy seksualnej w relacjach intymnych wskazują, że mężczyźni statystycznie częściej dopuszczają się tego typu przemocy wobec partnerek, a bycie kobietą działa w tym obszarze jako czynnik ochronny. Jest to jeden z najbardziej stabilnych wyników w badaniach nad przemocą seksualną.
D. Kontrola przymusowa – obraz bardziej złożony
Badania nad tzw. kontrolą przymusową pokazują bardziej złożony obraz. Zachowania kontrolujące mogą występować u osób obu płci i czasem przyjmują formę wzajemną, zwłaszcza w relacjach silnie konfliktowych. Jednocześnie w części relacji – szczególnie tam, gdzie przemoc ma charakter długotrwały i systemowy – kontrola bywa elementem szerszego układu władzy i podporządkowania, częściej obserwowanego w przemocy mężczyzn wobec kobiet. Kluczowe znaczenie ma tu typ przemocy i kontekst relacji, a nie sama płeć.
E. Cechy manipulacyjne i „ciemne” – brak wyraźnych różnic płci
Badania nad cechami manipulacyjnymi, takimi jak np. makiawelizm, pokazują, że ich związek z przemocą psychiczną, cyberprzemocą czy przemocą seksualną jest raczej słaby, ale dodatni, i co istotne – nie różni się znacząco między kobietami a mężczyznami. Oznacza to, że część psychologicznych korelatów przemocy jest wspólna, a różnice płci częściej wynikają z częstości, kontekstu i form przemocy, a nie z „odmiennej psychiki”.
Podsumowanie
Rzetelny obraz sprawców przemocy pokazuje, że nie istnieje jeden „typ” sprawcy, a podobieństwa dotyczą raczej wzorców doświadczeń, relacji i postaw, niż prostych cech demograficznych. Różnice płciowe są widoczne w częstości i formach przemocy, ale wiele kluczowych mechanizmów – takich jak historia przemocy, konflikt relacyjny, alkohol czy normy usprawiedliwiające agresję – pozostaje wspólnych. Cechy manipulacyjne trochę zwiększają ryzyko przemocy, ale same jej nie powodują i działają podobnie u kobiet i mężczyzn — różnice w przemocy wynikają głównie z kontekstu i form zachowań, a nie z różnic psychicznych między płciami.