Cechy osobowości, uwarunkowania indywidualne i inne czynniki, które pełnią funkcję czynników ochronnych – tzn. obniżają prawdopodobieństwo stosowania przemocy albo działają odstraszająco / zniechęcająco, a także wzmacniają odporność wobec ryzyka przemocy. Literatura naukowa wciąż rozwija ten obszar i niewiele badań kwantyfikuje dokładne współczynniki dla wszystkich tych zmiennych.
1) Co to są czynniki ochronne i jak działają
Czynniki ochronne to cechy, umiejętności i zasoby jednostki lub jej otoczenia, które zmniejszają prawdopodobieństwo wystąpienia przemocy – zarówno jej stosowania, jak i doświadczania. Działają często jako bufory: nawet jeśli osoba ma pewne czynniki ryzyka, obecność czynników ochronnych obniża ogólne prawdopodobieństwo przemocy.
2) Indywidualne cechy osobowości i psychologiczne zasoby
Badania nad agresją, zachowaniami ryzykownymi i proneness do przemocy wskazują, że określone cechy i umiejętności psychologiczne są związane z niższym ryzykiem zachowań agresywnych:
a) Niska impulsywność i niska drażliwość
W literaturze dotyczącej czynników ochronnych przedstawia się, że niskie poziomy impulsywności i drażliwości emocjonalnej są cechami, które sprzyjają odporności na zachowania agresywne i problemowe w warunkach stresu i konfliktu. Osoby spokojne, które potrafią panować nad emocjami i szybko się nie irytują, rzadziej reagują agresją na frustrację lub konflikt.
b) Wysoka kompetencja społeczna i umiejętności rozwiązywania konfliktów
Umiejętność komunikowania się, negocjowania oraz rozwiązywania sporów bez agresji to silny czynnik ochronny. Osoby z wyższymi kompetencjami społecznymi potrafią:
- identyfikować emocje własne i innych,
- korzystać ze strategii dialogowych,
- wypracowywać kompromisy, co zmniejsza ryzyko eskalacji konfliktów do przemocy.
c) Samoświadomość, poczucie własnej wartości i odporność psychiczna
W opracowaniach teoretycznych podkreśla się, że resilience – czyli zdolność do powrotu do równowagi po trudnych doświadczeniach – oraz silne poczucie własnej wartości sprzyjają ochronie przed zachowaniami agresywnymi i ryzykiem przemocy.
Osoby, które potrafią:
- radzić sobie ze stresem,
- interpretować negatywne doświadczenia bez wewnętrznej destrukcji,
- utrzymywać cele życiowe pomimo trudności,
częściej unikają zachowań, które mogłyby prowadzić do przemocy.
d) Wysoki iloraz inteligencji i umiejętności poznawcze
W literaturze psychologicznej wskaźniki takie jak wysoki iloraz inteligencji (IQ) oraz lepsze zdolności planowania, oceny konsekwencji i rozwiązywania problemów były identyfikowane jako czynnik ochronny wobec agresji i przestępczości (szczególnie w badaniach rozwojowych dotyczących dzieci i młodzieży).
e) Cechy osobowości wg modelu Wielkiej Piątki
Choć nie ma jednoznacznych, kwantyfikowanych liczb bezpośrednio dla przemocy, niektóre wymiary osobowości są statystycznie skorelowane z niższą skłonnością do agresji/przemocy:
- Wysoka ugodowość i sumienność – związane z empatią, współpracą i przestrzeganiem norm społecznych, co w wielu badaniach wiąże się ze mniejszą skłonnością do zachowań antyspołecznych.
- Niska neurotyczność – mniejsza podatność na impulsywne emocje i negatywne nastroje obniża ryzyko eskalacji w konflikcie.
Chociaż literatura nadal dyskutuje te związki, cechy osobowości nisko związane z agresją mogą funkcjonować jako czynniki ochronne.
3) Czynniki społeczne i kontekstowe chroniące przed przemocą
Oprócz indywidualnych cech osobowości, środowisko społeczne i relacje interpersonalne też pełnią ważną rolę ochronną:
a) Wsparcie społeczne i bliskie relacje
Silne, wspierające relacje z rodziną, partnerem, przyjaciółmi i społecznością działają jak „bufor” wobec stresu, bólu emocjonalnego i napięć, które w przeciwnym razie mogą eskalować w przemoc.
Relacje te dostarczają:
- wsparcia emocjonalnego,
- możliwości konstruktywnego radzenia sobie z problemami,
- alternatywnych źródeł bezpieczeństwa społecznego.
b) Pozytywne modele i normy społeczne
Kultura i społeczność, które odrzucają przemoc i promują szacunek, równość i wzajemne wsparcie, obniżają normatywne przyzwolenie na zachowania agresywne oraz stwarzają presję społeczną przeciw przemocy.
c) Sprawczość w wymiarze społecznym
To zjawisko, w którym członkowie społeczności wzajemnie wspierają normy współpracy i kontroli społecznej – np. reagują wspólnie na konflikty, nadzorują przestrzeń publiczną, wspierają osoby w potrzebie – co zostało powiązane z niższym poziomem przemocy i przestępczości, także przemocy w rodzinie.
4) Mechanizmy działania czynników ochronnych
Badania psychologiczne i teoretyczne wskazują, że czynniki ochronne działają na kilka sposobów:
- bezpośrednio – np. dobre umiejętności rozwiązywania konfliktów same w sobie zmniejszają konflikt i agresję,
- buforowo (interakcyjnie) – obecność czynników ochronnych modyfikuje wpływ czynników ryzyka (np. osoby z podwyższonym ryzykiem ze względu na stres życiowy mniej reagują przemocą, jeśli mają wysoki poziom wsparcia społecznego).
5) Co mówi statystyka o ochronnych cechach
Niestety, w literaturze naukowej znacznie rzadziej podaje się liczby typu „iloraz szans” czy współczynniki korelacji dla czynników ochronnych niż dla ryzyka, ponieważ:
- wiele badań skupia się na ryzyku raczej niż na ochronie,
- ochronne czynniki często działają w interakcji z ryzykiem,
- efekty zależą od kontekstu (np. wieku, środowiska, typu przemocy).
Dlatego badacze często opisują je jako mniejsze ryzyko względne lub bezpośrednio jako neutralizację efektów ryzyka, a nie jako odrębne liczby. Przykładowo w niektórych narzędziach oceny stosowanych klinicznie, komponenty takie jak umiejętność kontroli impulsów, pozytywne relacje, cele życiowe, zdolności adaptacyjne były związane z niższym ryzykiem recydywy przemocy u osób ocenianych pod kątem ryzyka zachowań przemocy.
Podsumowując, cechy i zasoby chroniące przed przemocą
Czynniki ochronne na poziomie indywidualnym:
- niska impulsywność i drażliwość,
- dobre umiejętności społeczne i komunikacyjne,
- wysoka odporność psychiczna ,
- wysoki iloraz inteligencji i zdolność do planowania,
- cechy osobowości sprzyjające empatii i współpracy (np. ugodowość, sumienność).
Czynniki społeczno-środowiskowe:
- silne wsparcie społeczne i bliskie relacje,
- pozytywne normy i wartości społeczności,
- skuteczna kontrola społeczna i współpraca mieszkańców .